'ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਰਣਿਤ ਅੰਧਕਾਰ'
ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ,ਜੰਮੂ
ਅਰਬਦ ਨਰਬਦ ਧੁੰਧੂਕਾਰਾ॥ ਧਰਣਿ ਨ ਗਗਨ ਹੁਕਮੁ ਅਪਾਰਾ॥ ਨਾ ਦਿਨੁ ਰੈਨਿ ਨ ਚੰਦ ਨ ਸੂਰਜ ਸੁੰਨ ਸਮਾਧਿ ਲਗਾਇਦਾ॥੧॥ (ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਪੰਨਾ ੧੦੩੫)
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਬਚਨਾਂ ਅੰਦਰ ਅੰਧਕਾਰ (ਧੁੰਧੂਕਾਰਾ) ਦੀ ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਠਾ ਅੰਗਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ 'ਅੰਧਕਾਰ' ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਜਿਹੀ ਚਰਚਾ ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਇਚ ਤਾਂ ਸਰਵੱਤਰ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅੰਧਕਾਰ ਪੁਰ ਵੀ ਚਾਨਣ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਅੰਧਕਾਰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲੋਂ ਅਸਹਿਮਤੀ, ਦਰਅਸਲ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲੋਂ ਅਸਹਿਮਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਅੰਧਕਾਰ ਦੀ ਉਸਤਤ (ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ) ਦਾ ਭਾਵ ਵੀ ਹੈ।ਅੱਗੇ ਵਿਚਾਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਸੱਜਣ ਉਸਤਤ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਸਮਝ ਲੇਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਗਲਤ ਹੈ। ਉਸਤਤ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਖੈਰ, ਜੇ ਕਰ ਕੋਈ ਤੱਤ ਵਿਚਾਰਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹੁਜਤਬਾਜ਼ੀ ਤੇ ਉਤਰ ਆਏ ਤਾਂ ਐਸੇ ਸਿਆਣਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:-
ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਚੀ ਹੁਜਤਿ ਦੂਰਿ ਬਹੁਤੁ ਸਿਆਣਪ ਲਾਗੈ ਧੂਰਿ (ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ,ਪੰਨਾ ੩੫੨)
ਜਿਹੜਾ ਵਿਚਾਰਕ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਨੱਕਾਰਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਬੋਧ ਅੰਦਰ ਅੰਧਕਾਰ ਦੀ ਉਸਤਤ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਰਥ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਚਾਰਿਆ ਹੈ।ਉਹ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਲਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੰਧਕਾਰ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ?
ਇਸ ਸਵਾਲ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ (ਅਗਿਆਨ) ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਤਾ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਆਪ ਗੁਆਚਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਉਹ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅੰਧਕਾਰ ਦੀ ਉਸਤਤ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ, ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।ਉਹ ਬਾਣੀ ਵਿਚਾਰਣ ਵੇਲੇ ਕਿਸੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਮਸਤ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵਿਚਾਰਦਾ। ਉਹ ਤੱਤ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਬਲਕਿ ਇਕ ਥਾਂ ਜੜਵੱਤ ਖੜਾ ਹੋ, ਤੱਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰੇ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੈ।ਫਲਸਵਰੂਪ ਉਸਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦੇ ਪੱਲੇ ਗਲਤ ਜਾਂ ਅਧੂਰੇ ਸਿੱਟੇ ਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਇਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ। ਤ੍ਰਾਦਸੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਅਧੂਰੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਥੋਪਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਮਸਤ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਣ ਲਈ ਜੇ ਕਰ ਕੁਦਰਤ ਤੋ ਹੀ ਪ੍ਰਰੇਰਣਾ ਲਈ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਇਸ ਤੱਥ ਦਾ ਸਾਰਥਕ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਆਪ ਇਕ ਸਤੱਤ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਵਿਚ ਹੈ।ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਤੱਤ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਉਸ ਤੱਤ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।ਬਾਣੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਦਰਸਾਏ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨ ਲਈ ਆਉ ਅੰਧਕਾਰ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰੀਏ।
ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅੰਧਕਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਥਮ ਬੋਧ 'ਰਾਤ' ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਨਣ ਦਾ ਪ੍ਰਿਖਮ ਬੋਧ ਹੈ 'ਦਿਨ'। ਰਾਤ 'ਅੰਧਕਾਰ' ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨ 'ਚਾਨਣ' !
ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਦੋ ਮੁਖ ਰੂਪ ਹਨ:
(੧) ਅੰਧਕਾਰ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਹਨੇਰਾ।
(੨) ਅੰਧਕਾਰ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ।
ਪਹਿਲਾ ਰੂਪ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਦੂਜਾ ਰੂਪ ਸਥਾਪਤ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ !
ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਚੁੱਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ, ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅੰਧਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ:-
ਅਗਿਆਨੁ ਅੰਧੇਰਾ ਕਟਿਆ ਗੁਰ ਗਿਆਨੁ ਪ੍ਰਚੰਡ ਬਲਾਇਆ॥ (ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਪੰਨਾ ੭੮)
ਉਪਰੋਕਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿਚ, ਅੰਧੇਰੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਅੰਧੇਰੇ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਅਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀ ਹੈ।ਉਸ ਅਗਿਆਨ ਬਾਰੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਦਾ ਬੋਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਅੰਧਕਾਰ ਬਾਰੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ:-
ਦਿਵਸ ਰਾਤਿ ਦੁਇ ਦਾਈ ਦਾਇਆ ਖੇਲੈ ਸਗਲ ਜਗੁਤ॥ (ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਪੰਨਾ ੭)
ਉਪਰੋਕਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਦਿਨ (ਚਾਨਣ) ਅਤੇ ਰਾਤ (ਅੰਧਕਾਰ) ਪ੍ਰਭੂ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਤ ਐਸੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਕ ਹਨ, ਜੋ ਜੀਵ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਹਾਯਕ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਜੀਵਨ ਉਤਪਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਅੰਧਕਾਰ ਦੀ ਉਸਤਤ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਹਵਾਲਾ:-
ਜੇਵਡੁ ਆਪਿ ਤੇਵਡ ਤੇਰੀ ਦਾਤਿ॥
ਜਿਨਿ ਦਿਨੁ ਕਰਿ ਕੈ ਕੀਤੀ ਰਾਤਿ॥ਖਸਮੁ ਵਿਸਾਰਹਿ ਤੇ ਕਮਜਾਤਿ॥(ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,ਪੰਨਾ ੧੦)
ਭਾਵ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ਜਿਤਨਾ ਵੱਡਾ ਤੂੰ ਆਪ ਵੇਂ ਤੇਰੀਆਂ ਦਾਤਾਂ ਵੀ ਉਤਨੀਆਂ ਹੀ ਮਹਾਨ ਹਨ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਭੂ ਖਸਮ ਨੇ ‘ਦਿਨ’ (ਚਾਨਣ) ਅਤੇ ‘ਰਾਤ’ (ਹਨੇਰਾ) ਬਣਾਈ ਹੈ, ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰਣ ਵਾਲੇ ਮੰਦਜਾਤਿ ਹਨ।ਇੱਥੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਉਸਤਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੰਤਵ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਰਤੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੱਡਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਕਰਤੇ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਹੈ।ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਧਿਆਨ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੜੇ ਦਿਨ ਦੇ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਵੀ ਸੋਂਣ ਲਈ ਕਾਦਰ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਨੇ, ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਜੋਂ, ਅੱਖਾਂ ਉਤੇ ਪਲਕਾਂ ਸਾਜਿਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਇਕ ਐਸਾ ਸਾਰਥਕ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦਾ ਅੰਧਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਾਤ ਹੈ।
ਬਾਣੀ ਦੇ ਇਹ ਹਵਾਲੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ , ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਦਾਤ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਦੇ ਹਨ ਕਿ , ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਡੀਆਂ ਦਾਤਵਾਂ ਬਖਸ਼ਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਭੁੱਲਣਵਾਲਾ (ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਮਨੁੱਖ ਨੀਵੀਂ ਬੁੱਧ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਥਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਦਿਨ (ਚਾਨਣ) ਅਤੇ ਰਾਤ (ਅੰਧਕਾਰ) ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਇਥੇ ਅੰਧਕਾਰ ਦੀ ਉਸਤਤ ਹੈ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ।
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਚਾਰ ਆਏ ਹਾਂ, ਉਸਤਤ ਵਿਚ ਇਸ਼ਟ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਨਮਸਕਾਰ ਦਾ ਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਨਮਸਕਾਰ ਵਿਚ ਉਹ ਜੈਕਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕਤਰ ਸਿਧ ਸਭਾ ਨੂੰ ਸਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਵੇਲੇ ਉਚਾਰੀ:-
ਸਿਧ ਸਭਾ ਕਰਿ ਆਸਣਿ ਬੈਠੇ ਸੰਤ ਸਭਾ ਜੈਕਾਰੋ॥ (ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਪੰਨਾ ੯੩੭)
ਹੁਣ ਕੋਈ ਕਠੋਰਚਿੱਤ ਅਗਿਆਨੀ ਇਸ ਜੈਕਾਰ (ਸਤਿਕਾਰ) ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਚਿੰਨ੍ਹ ਲਗਾਏ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚਲੇ ਅੰਧਕਾਰ (ਅਗਿਆਨ) ਨੂੰ ਕੋਈ ਕਿਵੇਂ ਦੂਰ ਕਰੇ? ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਮੂਰਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਵੱਡਿਆਈ ਯੋਗ ਸਿਧਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਮੁਰਖਾਂ ਨਾਲ ਤਾਂ ਲੁੱਝਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸਹਿਮਤੀ ਜਾਂ ਅਸਹਿਮਤੀ ਤਾਂ ਵੱਖਰਾ ਪਰਿਪੇਖ ਸੀ।
ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਖੇਡਦਾ, ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਅਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਚਲਾਏਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।ਜੇ ਕਰ ਪ੍ਰਭੂ ਪੂਜਨੀਯ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀ ਕਿ ਉਸ ਵਲੋਂ ਬਖਸ਼ੀਆਂ ਦਾਤਾਵਾਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਉਸਤਤ ਜਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਗ ਨਾ ਹੋਂਣ।
ਅੰਧੇਰਾ ਚਾਨਣੁ ਆਪੇ ਕੀਆ ( ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਪੰਨਾ ੧੦੫੬)
ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਵਲੋਂ ਬਖਸ਼ੀਆਂ ਦਾਤਾਵਾਂ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉੱਥੇ ਦਾਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦਾ ਭਾਵ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਨਮਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪੂਜਾ ਕਹੇ ਤਾਂ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਉਹ ਆਪ ਅੰਧਕਾਰ (ਅਗਿਆਨ) ਨਾਲ ਗਲਤਾਨ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਇਚ ਤਾਂ ਸਰਵੱਤਰ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅੰਧਕਾਰ ਤੇ ਚਾਨਣ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਂ ਅੰਧਕਾਰ (ਅਗਿਆਨ) ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਂ ਅੰਧਕਾਰ (ਦਾਤ ਰੂਪ ਹਨੇਰਾ) ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ।ਜਿੱਥੇ ਅੰਧਕਾਰ ‘ਅਗਿਆਨ’ ਰੂਪ ਹੈ ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਅੰਧਕਾਰ 'ਅਗਿਆਨ’ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਨਹੀਂ ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਸਾਰਥਕ ਉਸਤਤ ਹੈ।ਅੰਧਕਾਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆ ਹੈ।ਉਹ ਦਾਇਆ ਹੈ।ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਲਈ ਐਸੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ,ਜੰਮੂ-੧੫.੮.੨੦੧੪